W listopadzie br. przedstawiony został publicznie projekt Planu ochrony Rezerwatu „Stawy Raszyńskie” opracowany przez Regionalnego Konserwatora Przyrody w Warszawie na podstawie dokumentacji przyrodniczej rezerwatu (i jego otuliny), sporządzonej w terenie w 2023 r. przez zespół biologów z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. [więcej o tym: https://skof.org.pl/badania-przyrodnicze-w-rezerwacie/ ]
Kto chroni przyrodę w Polsce?
W Polsce instytucją odpowiedzialną za politykę ochrony przyrody jest Minister Środowiska i Klimatu. Na Mazowszu funkcje tę wypełnia w jego imieniu Regionalny Konserwator Przyrody w Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Warszawie. Polski system prawny nakłada także na organy gminy konkretne, ustawowe obowiązki w zakresie ochrony przyrody i środowiska na jej terenie. Co więcej – i co bardzo ważne – na każdego z nas, mieszkańców, Konstytucja RP bezpośrednio (art. 86) nakłada obowiązek dbania o stan środowiska naturalnego i odpowiedzialność za spowodowane przez nas pogorszenie stanu przyrody. I mieszkańcy mają największy wkład w ochronę przyrody, że przetrwa, że zadbamy.
Ale są rzeczy, których mieszańcy nie zrobią. Plan ochrony rezerwatu przyrody to specjalistyczny dokument opracowywany przez władze dla danego rezerwatu, który określa zagrożenia, zasady i działania niezbędne do zachowania jego wartości przyrodniczych dla przyszłych pokoleń. Jest to swoisty „program zarządzania” rezerwatem na okres kolejnych 20 lat. Nasz Rezerwat powstał blisko pół wieku temu (1977) i dotąd nie miał Planu ochrony ani aktualnej szczegółowej dokumentacji przyrodniczej. Cieszymy się, że oba dokumenty powstały w ostatnich latach. Mamy w tym swój mały udział.
Jak widzi nasz rezerwat Regionalny Konserwator Przyrody?
Stwierdza on, że obszar ten objęto blisko pół wieku temu ochroną przyrody w celu zachowania cennego biotopu lęgowego wielu rzadkich gatunków ptaków oraz żerowisk i miejsc odpoczynku ptaków przelotnych. Badania przyrodnicze potwierdziły, że biotopy te istnieją nadal czyli ochrona je ocaliła. I należy to kontynuować. Duża w tym rola nadzoru Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Warszawie, administrującego rezerwatem od ponad 60 lat Instytutu w Falentach (IMUZ od 2010 r. IT-P) oraz wrażliwości i aktywności okolicznych mieszkańców. Dziękuję!
W naszym rezerwacie występują trzy główne typy ekosystemów – wodne, leśne i łąkowe, choć dominują ekosystemy wodne związane z wodami powierzchniowymi użytkowanymi w formie stawów hodowlanych od XVIII w. Krajobraz rezerwatu ma charakter naturalnej mozaiki przestrzennej sztucznie utrzymywanych stawów hodowlanych i występującej w ich sąsiedztwie roślinności. Takie zróżnicowanie siedliskowe rezerwatu warunkuje jego różnorodność florystyczną, co daje dużą naturalność krajobrazu.
Stawy, roślinność szuwarowa rozwijająca się na ich obrzeżach, liczne wyspy na stawach porośnięte drzewami, krzewami, turzycami i trawami, a także lasy łęgowe i olsy oraz łąki wilgotne, łąki świeże i turzycowiska tworzą unikalną mozaikę ekosystemów o wysokich walorach przyrodniczo-krajobrazowych. Rangi rezerwatowi dodaje bogate dziedzictwo kulturowe majątku ziemskiego Falenty. Stawy i groble rezerwatu stanowią relikt zabytkowego założenia parku angielskiego i są pomnikiem polskiej inżynierii hydrotechnicznej, a ponadto są świadkami ważnych wydarzeń historii Polski. Mamy więc unikalny cenny skarb na naszym terenie.
Jaki zagrożeniom musimy się przeciwstawić?
Zagrożenia dla istnienia Rezerwatu
Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Warszawie w projekcie Planu ochrony… (załącznik nr 1) zidentyfikowała aż 32 zagrożenia dla utrzymania stanu przyrody rezerwatu w najbliższych dwóch dekadach. Większość to zagrożenia już istniejące (18) i o charakterze zewnętrznym (12) czyli wynikające ze zjawisk w otoczeniu oddziałujących na rezerwat.
Za najważniejsze zagrożenie wskazuje się antropopresję na rezerwat na skutek rozlewania się miasta na okoliczne tereny rolne, masowo intensywnie zabudowywane osiedlami, co wpływa na warunki hydrologiczne okolicy. Obniżanie się poziomu wód podziemnych może mieć w przyszłości istotny wpływ na stan zachowania (istnienia) rezerwatu. Zwiększanie się liczby mieszkańców w okolicy rezerwatu powoduje wzrastającą presję turystyczną i rekreacyjną. Nieprzestrzeganie prawa powoduje, że wchodzący do rezerwatu mieszkańcy (szczególnie spacerujący z psami) niepokoją i płoszą ptaki w miejscach ich żerowania i gniazdowania, co prowadzi do utraty ich lęgów i zmniejszeniem ich liczebności. Szkodliwe są też zaśmiecanie terenu i zanieczyszczenie świetlne wnętrza rezerwatu oraz duża intensywność ruchu aut na drogach przecinających rezerwat. Ponadto ważnymi zagrożeniami dla przyrody rezerwatu są m.in. presję urbanizacyjną w otulinie rezerwatu, zanik otwartych terenów łąkowych i polnych, odpływ wody ze stawów przez uszkodzone groble i wyeksploatowane urządzenia, zarastanie stawów szuwarami i zamulanie dna, sukcesja inwazyjnych obcych gatunków roślin i zwierząt.
Jak mamy chronić teren Rezerwatu?
Regionalny Konserwator Przyrody zidentyfikował 32 zagrożenia dla realizacji celu ochrony Rezerwatu czyli istnienia biotopu lęgowego wielu rzadkich gatunków ptaków oraz żerowisk i miejsc odpoczynku ptaków przelotnych.
Aby były ptaki konieczne jest istnienie stawów. Aby istniały nadal stawy konieczna jest odpowiednia ilość wody. Gdy są stawy, to w stawach muszą być ryby – bez nich nie będzie ptaków. Aby były ryby konieczne jest prowadzenie prawidłowej gospodarki hodowlanej i umiejętne gospodarowanie (groble, przepusty, koszenie itp.). Gdy warunki te są zapewnione, to trzeba zadbać by pozostawić ten niewielki teren na obrzeżach wielkiego miasta przyrodzie i ograniczyć obecność na nim człowieka – mieszkańca, turysty, rolnika. Aby w rezerwacie było mniej intruzów, należy zatrzymać turystę czy mieszkańca w miejscach na obrzeżach rezerwatu i zapewnić ich atrakcyjność wyczerpującą potrzeby przeciętnego turysty czy mieszkańca. Jeśli istnieje potrzeba wejścia do rezerwatu to poruszanie możliwe jest tylko wyznaczonym szlakiem turystycznym, co dobrze znamy z innych rezerwatów czy parków narodowych.
Wymogi ochrony przyrody dla Rezerwatu
Plan ochrony dla REZERWATU Stawy Raszyńskie nakazuje wszystkim zainteresowanym Rezerwatem stronom (właściciele ziemi, dzierżawcy, władze lokalne, władze regionalne, mieszkańcy itp.) utrzymać całość obszaru rezerwatu w formie terenu wyłączonego z możliwości wprowadzenia zmian w sposobie jego użytkowania i zagospodarowania (ma być tak jak jest). Zakazuje się zmiany naturalnej rzeźby terenu, lokalizacji wszelkiej nowej infrastruktury technicznej (niezwiązanej z ochroną przyrody), lokalizacji nowych budynków oraz zmian nawierzchni istniejących dróg oraz zmian klasy drogi (możliwe tylko obniżenie klasy drogi i zmniejszanie intensywności ruchu drogowego). Należy utrzymać całość obszaru jako wyłączony z możliwości prowadzenia działań mogących przyczynić się do zmiany stosunków wodnych w sposób mogący negatywnie wpływać na rezerwat. Należy utrzymać charakterystyczne cechy krajobrazu, tworzonego przez ekosystemy wodne, rolnicze i leśne, czyli powinna być mozaika i różnorodność. Co ważne, zakazuje się „podejmowania działań, z którymi wiązałoby się odprowadzanie ścieków do rezerwatu”).
Wymogi ochrony przyrody dla Otuliny Rezerwatu
Rezerwat otoczony jest OTULINĄ, czyli pasem terenu będącym strefą ochronną (100-200 m, maksymalnie 400 m) wyznaczoną wokół rezerwatu przyrody, której celem jest zabezpieczenie go przed zagrożeniami zewnętrznymi wynikającymi z działalności człowieka. Otulina jest dodatkowym obszarem wspierającym ochronę właściwego rezerwatu. Istnieje ona po to by odsunąć zabudowę od granic rezerwatu (biegną po granicy stawów), pozostawić obszary dotąd niezabudowane, zachować w tej strefie łąki i pola, jeśli już coś budować, to przestrzegając zapewnienia co najmniej 60%, 70% lub 95% powierzchni biologicznie czynnej naturalnej dla każdej działki. Jak ważny jest to obszar – ta otulina – świadczy fakt, że wymogów odnośnie otuliny RDOŚ ustanowił więcej niż wobec samego rezerwatu.
Zestawienie zagrożeń wg RDOŚ zebraliśmy w poniższych tabelach. Ciekaw jestem Państwa opinii na ten temat. Czy zestawienie jest kompletne? Jakie zagrożenia widzą mieszkańcy? Każda Państwa opinia ma znaczenie na tym etapie.
Projekt Planu Ochrony rezerwatu przyrody Stawu Raszyńskie jest do pobrania po kliknięciu tutaj: https://drive.google.com/file/d/1pWPcsbO_nMsuM0KzTTtgnOcElMYJOEgR/view?usp=sharing
Uwagi eskpertów SKOF zgłoszone w konsultacjach do Projektu Planu Ochrony dla Rezerwatu tutaj: https://drive.google.com/file/d/1p2jQHbjTBYVboUCdROk0VkRK9MgMJlC0/view?usp=sharing
Jakie uwagi i postulaty zgłosiliśmy do Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska?
1. Podzielamy większość zaleceń sformułowanych w Planie Ochrony, szczególnie tych wynikających z dokumentacji przyrodniczej a dotyczących roli i ochrony otuliny rezerwatu.
2. Postulujemy, że aby osiągnąć cel ochrony – czyli zachowanie cennego biotopu lęgowego ptaków – należy utrzymać rybacką gospodarkę hodowlaną na poziomie i powierzyć ją profesjonalistom, zatrudniając kompetentne osoby specjalistów ichtiologów, ekologów itp. i właściwą naszym czasom technikę.
3. Wnioskujemy o dostosowanie formy ochrony przyrody rezerwatu do aktualnych zagrożeń wynikających z silnej urbanizacji okolicznych terenów = zwiększenie liczby osób i psów odwiedzających teren rezerwatu. Nasz rezerwat ma charakter „miejskiego rezerwatu przyrody”, w którym trzeba uwzględnić intensywny ruch turystyczny i przeciwdziałać presji urbanistycznej (zagrodzenia szlabanem, informacja turystyczna, itp.).
4. Postulujemy zaproponowanie strefowania na terenie rezerwatu – strefa 0 (najcenniejsza – zero ruchu ludzi i psów), strefa A (ścieżka turystyczna) i strefa B (infrastruktura turystyczna i edukacyjna).
5. Postulujemy urealnienie przebiegu szklaku turystycznego – ścieżki dydaktycznej z uwzględnieniem rzeczywistego znaczenia ekologicznego obszaru, przez który prowadzi – wg zasady szlak turystyczny wokół cennego obszaru a nie poprzez cenny przyrodniczo teren
6. Postulujemy zalecenie zlokalizowania na obrzeżach otuliny tzw. „psiego parku” – ogrodzonego terenu ze specjalną infrastrukturą konieczną zdrowiu zwierząt i relaksowi ich opiekunów oraz parkingiem.
7. Prosimy o zalecenie zastosowania nowoczesnego systemu automatycznego pomiaru przepływu wody w stawach i sterowania zastawkami aby zapewnić zadany i optymalny poziom lustra wody w stawach.
8. Postulujemy zalecenie stosowania precyzyjnych, mierzalnych parametrów hydrologicznych w gospodarce wodnej stawów (rzędna piętrzenia, wielkość przepływu, etc) oraz w gospodarce rybackiej (co to znaczy „ekstensywne gospodarka rybacka”?, min i max wydajność produkcji ryb, itp.).
9. Postulujemy zachowanie i rewitalizację zadrzewienie grobli historycznych.
10. Postulujemy „zatrudnienie” bobrów do utrzymania większej retencji wody w naszej okolicy.
11. Proponujemy by wzorem innych rezerwatów stawowych dopuścić zabezpieczenie grobli wkopaną siatką stalową w celu ochrony ich przed bobrami.
12. Przeciwdziałać zaśmiecaniu powinno nie tylko „sprzątanie rezerwatu” ale także akcje promocji świadomości ekologicznej, tablice informacyjne (i także w językach obcych) oraz rozstawienie koszy na śmieci, choćby tylko przy wejściu/wyjściu do/z Rezerwatu
13. Postulujemy przewidzieć pracę edukacyjną, formacyjną i informacyjną z mieszkańcami gminy, szczególnie nowymi mieszkańcami oraz z dziećmi szkół podstawowych, co najmniej w gminie Raszyn.
14. Przeciwdziałać zaśmiecaniu rezerwatu może też zatrzymanie przyjeżdzającego turysty w miejscach dla niego dedykowanych – przygotowanych „pod turystę”, i zniechęcenie go tym do zagłębiana się cenniejszy teren rezerwatu. Prosimy o rozważenie zastosowania takiej szerszej perspektywy wynikającej z koncepcji miejskich rezerwatów przyrody.
15. Postulujemy poinformowanie turysty np. poprzez tablicę informacyjną gdzie w okolicy może znaleźć publicznie dostępny park (np. Park w Raszynie) czy inną infrastrukturę turystyczno-ekologiczną (np. instalacje eko w gminie Michałowice, itp.). Może to pomóc zmniejszyć presję turystyczną na rezerwat.
16. Popieramy postulat ograniczania zanieczyszczenia światłem terenu rezerwatu.
17. Postulujemy o uzupełnienie zaleceń ochronnych o zakaz używania sztucznych ogni (fajerwerków) w rezerwacie, na terenie otuliny i w na terenach bezpośrednio z nimi sąsiadującymi.
18. Postulujemy likwidację wielkoformatowych instalacji reklamowych (konstrukcji bilbordów) znajdujących się na terenie rezerwatu i w jego otulinie.
19. Wnosimy o doprecyzowanie zapisów dot. Monitoringu Rezerwatu poprzez określenie częstotliwości i metodyki badań, wzorem Planu Ochrony Rezerwatu Stawy Milickie. Proponowany przepis „co najmniej raz na dziesięć lat” jest dalece niewystarczający dla tak dynamicznego ekosystemu Stawów Raszyńskich.
20. Listę zagrożeń prosimy uzupełnić o skutki złego /błędnego gospodarowania na stawach i w otulinie rezerwatu.
21. Wnosimy także o doprecyzowanie, że zakaz zmiany nawierzchni i klasy drogi w rezerwacie dotyczy tylko zakazu podwyższania kategorii drogi (intensyfikacji ruchu) a nie dotyczy obniżenia kategorii drogi (np. z drogi dwukierunkowej w drogę jednokierunkową, zmiany nawierzchni na ułożenie tzw. cichej nawierzchni, przepuszczalnej itp.). Obniżenie kategorii, zmniejszenie intensywności ruchu drogowego przez rezerwat powinno być dopuszczone a nawet rekomendowane ze względu na mniejsze obciążenie przyrody ruchem drogowym, hałasem i światłem.
[wfr]
fot. W. Rogowski
Najnowsze komentarze